Η Παληά Αθήνα. Το ξεκίνημα. Η νέα πρωτεύουσα του Ελληνικού κράτους 1934.

Το 1834 η Αθήνα ανακηρύχθηκε επίσημα πρωτεύουσα του Ελληνικού κράτους. Δεν ήταν παρά ένα μικρό χωριό περίπου 7.000 κατοίκων (διαφορετικές πηγές μιλούν για 4 ενώ άλλες ανεβάζουν τον αριθμό στις 12 χιλιάδες), απλωμένο γύρω από το βράχο της Ακρόπολης. Έμοιαζε τότε με έναν «αρχαιολογικό κήπο», ένα ζωντανό μουσείο, με αρχαία, βυζαντινά και μεσαιωνικά κτήρια και ερείπια να στέκονται ατάκτως ερριμμένα δίπλα σε τρισάθλιες καλύβες, όπου ζούσαν οι πάμφτωχοι, τότε, Αθηναίοι.

Ο βασιλιάς Όθων

Δε μοιάζει να ήταν μια εύκολη υπόθεση. Προσωπικότητες της εποχής, πολιτικοί, αλλά και εξειδικευμένοι επιστήμονες (αρχιτέκτονες, πολεοδόμοι κ.α.) πήραν μέρος στη συζήτηση, προσπαθώντας να επηρεάσουν τις εξελίξεις και την τελική απόφαση. Οι πόλεις που προτάθηκαν ήταν, μεταξύ άλλων, η Κόρινθος, τα Μέγαρα, ο Πειραιάς, το Άργος, καθώς και το Ναύπλιο - η ήδη μέχρι τότε- πρωτεύουσα της χώρας. Η Κόρινθος και το Άργος υπήρξαν για ένα χρονικό διάστημα οι έδρες του αγώνα της ανεξαρτησίας, χωρίς όμως την ύπαρξη αυτόνομου κράτους.

Τελικά, η πλάστιγγα έγειρε προς την Αθήνα, η οποία το Σεπτέμβριο του 1834 ανακηρύχθηκε επίσημα σε «Βασιλική καθέδρα και πρωτεύουσα». Οι λόγοι που οδήγησαν στο να πάρει τελικά η Αθήνα το «χρίσμα», είχαν να κάνουν με την ένδοξη ιστορία της ως λίκνο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, ενώ είναι βέβαιο πως την απόφαση πιθανότατα να επηρέασε ο βασιλιάς της Βαυαρίας, Λουδοβίκος, πατέρας του Όθωνα ο οποίος ήταν γνωστός αρχαιολάτρης.

Ερείπια πέριξ του Παρθενώνα

Η Αθήνα του τότε, κάθε άλλο παρά έτοιμη έδειχνε, το 1834 για αναλάβει τον ηγεμονικό ρόλο της πρώτης πόλης του κράτους. Έχοντας χάσει προ πολλού την αίγλη της αρχαίας εποχής και με νωπά τα «σημάδια» από τις μάχες που διεξήχθησαν στο έδαφός της, εκείνη την εποχή αποτελούσε μία μικρή κωμόπολη (ή μάλλον, ένα... μεγάλο χωριό, για να είμαστε πιο ακριβείς) που αριθμούσε μόλις 10 χιλιάδες κατοίκους και περίπου 170 κατοικίες και κατεστραμμένα κτήρια. Συγκριτικά, την ίδια εποχή, ο πληθυσμός της Πάτρας ανερχόταν σε 15 χιλιάδες κατοίκους, ενώ της Θεσσαλονίκης σε 60.

Η πόλη εκτεινόταν γύρω από την Ακρόπολη (περίπου από του Ψυρρή έως του Μακρυγιάννη), έχοντας ως κέντρο της την περιοχή της Πλάκας (την Παλιά Πόλη). Από τα μεγάλα προβλήματα της νέας πρωτεύουσας ήταν η έλλειψη συστήματος ύδρευσης (νερό έπαιρναν από τις πηγές), καθώς και η ανυπαρξία δημόσιου φωτισμού και συγκοινωνιών, ενώ υπήρχε παντελής έλλειψη υπηρεσιών ή άλλων κοινωνικών αγαθών.

Η άφιξη των μέτοικων...

Ερχομός στην Αθήνα

Την ημέρα που έγινε η μεταφορά των γραφείων και των υπαλλήλων στη νέα πρωτεύουσα οι πηγές αναφέρουν πως ο καιρός ήταν ασυνήθιστα ψυχρός για την εποχή. Επικρατούσε παγετώδες ψύχος και ο αττικός ουρανός ήταν συννεφιασμένος. Η άφιξη του Όθωνα και της συνοδείας του έγινε με πλοίο στο λιμάνι του Πειραιά, ο οποίος και αυτός ουδεμία σχέση είχε με τη σημερινή του εικόνα. Αποτελείτο από τρία σπιτάκια ("ξύλινες καλύβες" τα χαρακτήριζε στο βιβλίο του ο Ευαγγελίδης), ενώ το λιμάνι του ήταν "κατακεχωσμένο".

Η μετακίνηση προς την Αθήνα έγινε μέσω μιας αυτοσχέδιας οδού που περνούσε από έναν ελαιώνα. Οι λιγοστοί κάτοικοι της Αθήνας βγήκαν στους δρόμους να υποδεχτούν τους νέους συμπολίτες τους, οι οποίοι ταλαιπωρήθηκαν αρκετά για να βρουν ένα σπίτι να μείνουν, καθώς οι κατοικίες σπάνιζαν. Είναι χαρακτηριστικό ότι την πρώτη περίοδο, ο Όθωνας διέμενε σε μια απλή μονώροφη κατοικία επί της οδού Αδριανού στην Πλάκα, που αποτέλεσε και το πρώτο ανάκτορο. 

Η Αθήνα. Το μικρό χωριό.

Οι προσδοκίες για την ανάπτυξη της πόλης των Αθηνών ήταν, μάλλον, μικρές και σε κάποιες περιπτώσεις λανθασμένες. Οι δρόμοι που χαράχτηκαν ήταν στενοί (Ερμού), ενώ τα ερείπια από τα μνημεία θάφτηκαν. Δεν είναι τυχαία η ανεύρεση τόσων αρχαιολογικών ευρημάτων κατά την κατασκευή του Μετρό της Αθήνας. Οι ιδέες ήταν κάποιες φορές αστείες, όπως για παράδειγμα η  πρόταση του Μαξιμιλιανού, αδερφού του Όθωνα, βασισμένη σε σχέδια του αρχιτέκτονα Σίγκελ για ανέγερση των ανακτόρων επί της Ακροπόλεως!!! Ο Παρθενώνας και τα άλλα μνημεία του ιερού βράχου σώθηκαν χάρη στην παρέμβαση του Λουδοβίκου, πατέρα του Όθωνα, ο οποίος τόνισε με επιστολή του στο νέο βασιλιά ότι τα γερά κτίρια της αρχαιότητας, μεταξύ των οποίων ο Άρειος Πάγος και η Πνύκα, δεν θα έπρεπε να αναμειχθούν με σύγχρονα κτίρια, ενώ τόνισε ότι το παλάτι θα έπρεπε να χτιστεί σε τέτοια θέση, ώστε να μην μπορούν να το πλήξουν οβίδες από τη θάλασσα. 

Ο Σταμάτης Κλεάνθης

Ο  βασιλιάς Όθωνας ανέθεσε την ανοικοδόμηση της κατεστραμμένης Αθήνας στον Έλληνα αρχιτέκτονα Κλεάνθη και στους Βαυαρούς Schubert και Leo von Klenze με αυστηρή εντολή να μη θιγούν οι αρχαιολογικοί χώροι. Για την προστασία των αρχαιοτήτων μάλιστα, ο Όθωνας εξέδωσε διάταγμα που απαγόρευε την κατασκευή ασβεστοκαμίνων σε απόσταση 2.500 μέτρων από αρχαιοελληνικά λείψανα, ώστε να μη φθαρούν οι αρχαιότητες!

Μέσα σε τέσσερα χρόνια κτίσθηκαν στην Αθήνα γύρω στις 1.000 κατοικίες, πολλές αυθαίρετες και «κακώς οικοδομημένας, χθαμαλάς, πενιχράς εξωτερικής και εσωτερικής όψεως, άνευ ακρογωνιαίων λίθων, άνευ σχεδίων, συνεσφιγμένας περί στενάς, ανωμάλους και ακαθάρτους οδούς» όπως αφηγούνται οι πηγές της εποχής. 

Ο Βαρώνος Κωνσταντίνος Μπέλλιος

Αλλά και ο βαρόνος Κωνσταντίνος Μπέλλιος που ήλθε από την Βιέννη, σημείωνε: «Τα σπίτια των Αθηνών, όπερ εις διάστημα ολίγου καιρού έγιναν, εκατασκευάσθησαν με βίαν και άκραν οικονομίαν, με λάσπας και ξύλα και με ασβέστην ασπρισμένα...χωρίς να σκεφθούν οι ανόητοι ότι μήτε πέντε χρόνους δεν θέλουν διατηρηθή, πρέπει να γκρεμισθούν, ότι τα τείχη των μόλις 5 δακτύλων χόντρους έχουν».




Το γκρέμισμα των αυθαιρέτων

Ο βασιλιάς Όθωνας απαγόρευσε τη λατόμηση στους λόφους Νυμφών (Αστεροσκοπείου), Αγχέστου (Στρέφη), Φιλοπάππου και Λυκαβηττού, εξέδωσε διατάγματα με αυστηρή εντολή να κατεδαφίζεται αμέσως κάθε αυθαίρετο που κτίζεται πλησίον των αρχαιοτήτων, ενώ διέταξε να γκρεμιστούν άμεσα όσα κτίστηκαν στις παρυφές της Ακροπόλεως.
Εξαιτίας των αυθαιρέτων, ο Όθωνας έχασε τη δημοτικότητά του στις φτωχές μάζες, αλλά επέμενε να εκδίδει και άλλα διατάγματα.

ΠΥΛΗ ΑΔΡΙΑΝΟΥ & ΑΚΡΟΠΟΛΗ
Αθήνα 1851
Φωτογραφία: Alfred Nicolas Normand

Στα επόμενα χρόνια, η Αθήνα αποτέλεσε τον πόλο έλξης για τους Έλληνες, που έφταναν από όλα τα μέρη της χώρας. Μοιραία, το 1896, στην έναρξη των πρώτων, σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, η πρωτεύουσα είχε αλλάξει ριζικά την όψη της, έχει επεκταθεί χωρικά, αριθμούσε περίπου 140 χιλ. κατοίκους και αποτελούσε το εμπορικό και πνευματικό κέντρο της χώρας.

Για την ιστορία, ν' αναφέρουμε ότι κατά την Α' Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (Δεκέμβριος 1821) ως έδρα της "Προσωρινής Διοικήσεως της Ελλάδος" ορίσθηκε η Κόρινθος, ενώ λίγους μήνες αργότερα μεταφέρθηκε στο Άργος. Πάντως, την εποχή εκείνη δεν υπήρχε κράτος οργανωμένο, αλλά οι πόλεις αυτές χρησιμοποιήθηκαν ως κέντρο οργάνωσης της Επανάστασης. Επομένως, θα ήταν υπερβολικό να τις κατατάξουμε μεταξύ των πρωτευουσών του ελληνικού κράτους. 

Αντίθετα, όταν στις 11 Νοεμβρίου 1826 η Αίγινα ορίστηκε ως κυβερνητική έδρα, μπορούμε όντως να κάνουμε λόγο για την πρώτη πρωτεύουσας της Ελλάδας. Μπορεί η Επανάσταση να μην είχε τελειώσει και να μην είχε ακόμη αναγνωριστεί η Ελλάδα ως ανεξάρτητο κράτος, ωστόσο υπήρχε ένα αυτόνομο κρατικό μόρφωμα που ρύθμιζε μόνο του τις εσωτερικές του υποθέσεις. Το 1827, η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στο Ναύπλιο, μέχρι τη μεταφορά της έδρας στην Αθήνα.

Πηγές: Τρύφωνος Ε. Ευαγγελίδου, Ιστορία του Όθωνος Βασιλέως της Ελλάδος (1830 – 1862), τ. Α`, εκδότης Αριστείδης Γ. Γαλανός, Αθήνα, 1894.

Δείτε περισσότερες φωτογραφίες και βίντεο στο Facebook: Η Παληά Αθήνα

ΑΚΡΟΠΟΛΗ & ΝΑΟΣ ΟΛΥΜΠΙΟΥ ΔΙΟΣ
ΟΚΤΩΒΡΗΣ 1839
(Pierre - Gustave Joly de Lotbinie)